Karta rośliny
- Stanowisko
- półcień (najlepiej), cień, słońce
- Wysokość po 10 latach
- ok. 1,5 m (bez cięcia); stare okazy 3–5 m
- Szerokość po 10 latach
- ok. 1 m (bez cięcia); stare okazy 2–3,5 m
- Mrozoodporność
- strefa USDA 4–7 (część szkółek podaje ostrożniej: od 5b), co najmniej do ok. −26°C, wg części źródeł do ok. −34°C
- Gleba
- żyzna, próchniczna, koniecznie przepuszczalna; nie znosi gleb podmokłych, zimnych ani suchych piasków
- Wilgotność
- umiarkowanie wilgotna
- Odczyn (pH)
- od lekko kwaśnego do zasadowego; dobrze znosi gleby wapienne, źle – silnie kwaśne
- Termin sadzenia
- wiosna (kwiecień–maj) lub koniec lata i jesień (koniec sierpnia–październik); z pojemnika także w sezonie, poza upałem i mrozem
- Tempo wzrostu
- umiarkowane
- Trudność uprawy
- łatwa
Kalendarz
| styczeń | luty | marzec | kwiecień | maj | czerwiec | lipiec | sierpień | wrzesień | październik | listopad | grudzień | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sadzenie | tak | tak | tak | tak | tak | |||||||
| Kwitnienie | tak | |||||||||||
| Cięcie | tak | tak | tak | tak | ||||||||
| Nawożenie | tak | tak | ||||||||||
| Owocowanie |
Wygląd w sezonach
| Liście | Kwiaty | Owoce | Pędy | |
|---|---|---|---|---|
| Wiosna | ciemnozielone, młode przyrosty jasnozielone | drobne, żółtawe kwiaty męskie, obfite pylenie | – | start przyrostów |
| Lato | ciemnozielone, błyszczące | – | – | przyrosty drewnieją, czas cięcia formującego |
| Jesień | ciemnozielone | – | – (odmiana męska) | dojrzewają przed zimą |
| Zima | zielone; od południa mogą podsychać | – | – | czerwonobrązowa, łuszcząca się kora na starszych pędach |
Opis i pokrój
Cis pośredni (Taxus × media) to mieszaniec cisa pospolitego i cisa japońskiego. Po japońskim rodzicu odziedziczył dobrą mrozoodporność, po europejskim – ciemne, błyszczące igły i świetną tolerancję cięcia. Odmianę ‘Hillii’ wyselekcjonowano w USA około 1914 roku, a do handlu wprowadziła ją szkółka D. Hill Nursery.
‘Hillii’ rośnie jako silny, wzniesiony krzew o sztywnych pędach. Za młodu jest wąski i gęsty, z wiekiem szerszy i bardziej zaokrąglony, o jajowatym zarysie. Igły są ciemnozielone, błyszczące, ok. 2–2,5 cm długości. Wiosną młode przyrosty są wyraźnie jaśniejsze, a starsze pędy mają czerwonobrązową, łuszczącą się korę.
Bez cięcia po 10 latach osiąga ok. 1,5 m wysokości i ok. 1 m szerokości. Stare okazy dorastają do 3–5 m wysokości i 2–3,5 m szerokości. W żywopłocie trzymasz go w dowolnej wysokości, zwykle 1–2 m.
Większość źródeł (m.in. RHS, Związek Szkółkarzy Polskich, holenderskie szkółki) opisuje ‘Hillii’ jako odmianę męską. Nie tworzy więc czerwonych „jagód” z nasionami. W kwietniu obficie kwitnie drobnymi, żółtawymi kwiatami i mocno pyli. Dlatego bywa sadzony jako zapylacz między żeńskimi cisami. Jeden ze szkółkarzy zaznacza, że w handlu zdarzają się rośliny żeńskie sprzedawane jako ‘Hillii’, które nie są zgodne z odmianą.
Wymagania
Stanowisko. ‘Hillii’ rośnie w słońcu, półcieniu i cieniu. To jego duża przewaga nad tujami. Polska karta odmiany wskazuje półcień i cień jako najlepsze, bo zimą od strony południowej igły mogą podsychać. W pełnym słońcu i na wietrze igły mogą też żółknąć lub brązowieć.
Gleba. Najlepsza jest żyzna, próchniczna, umiarkowanie wilgotna i – co najważniejsze – przepuszczalna. Cis znosi krótkie susze, ale źle rośnie na glebach zimnych, podmokłych, silnie kwaśnych i na suchych piaskach. Na mokrym stanowisku korzenie gniją, a młode rośliny zamierają najszybciej. Nie lubi też utwardzonej, zabrukowanej powierzchni nad korzeniami.
Odczyn. Źródła podają szeroki zakres: od lekko kwaśnego do zasadowego. Polskie poradniki zwracają uwagę, że cisy dobrze rosną na glebach wapiennych, a źle na silnie kwaśnych.
Mrozoodporność. Strefy USDA 4–7 dla gatunku, a holenderskie szkółki dla ‘Hillii’ ostrożniej podają strefę 5b. W obu przypadkach to spory zapas dla Małopolski (strefa 6a/6b). Większym problemem niż mróz bywa zimowe przesuszenie.
Sadzenie krok po kroku
- Termin. Najlepiej wiosną (kwiecień–maj) albo od końca sierpnia do października. Rośliny z pojemników można sadzić także w sezonie, ale nie w upał ani tuż po ulewach, gdy ziemia jest rozmoczona.
- Sprawdź drenaż. Jeśli po deszczu woda długo stoi w dołku, popraw stanowisko. RHS radzi na ciężkich glebach sadzić cisy na kopcu wysokim co najmniej 15 cm i szerokim ok. 1 m. Kopiec powinien osiąść przed sadzeniem.
- Przygotuj glebę. Oczyść pas pod żywopłot z chwastów, przekop go i spulchnij. Wymieszaj ziemię z dużą ilością kompostu lub innej materii organicznej.
- Wykop dół dwa razy szerszy od bryły korzeniowej. Korzeni nie zawijaj w dołku – zbyt długie lepiej skrócić.
- Ustaw roślinę na właściwej głębokości – tak, jak rosła w pojemniku lub szkółce. Za głębokie sadzenie w ciężkiej glinie sprzyja gniciu korzeni.
- Rozstawa w żywopłocie: 2–3 sztuki na metr bieżący (ok. 35–50 cm między roślinami). Przy niższych sadzonkach sadź gęściej (3 szt./mb), przy większych i krzaczastych wystarczą 2 szt./mb. Na gruby, szybko zwarty żywopłot możesz posadzić dwa rzędy w szachownicę. RHS poleca na żywopłot sadzonki niższe, ok. 45–60 cm – szybciej się przyjmują.
- Zasyp i podlej obficie, lekko ugniatając ziemię, żeby nie zostały puste przestrzenie.
- Wyściółkuj grubą warstwą kompostu lub kory, gdy ziemia jest wilgotna. Zostaw ok. 10 cm wolnego miejsca wokół pnia.
Pielęgnacja
Podlewanie
Świeżo posadzone cisy podlewaj regularnie co najmniej przez pierwszy rok, a większe rośliny dłużej. Ziemia nie może przesychać, ale też nie może być mokra. Dobrze sprawdza się linia kroplująca wzdłuż żywopłotu. Ukorzenione cisy zwykle radzą sobie same, poza długą suszą. Rośliny w donicach wymagają stałego podlewania.
Nawożenie
Cis zwykle nie wymaga intensywnego nawożenia. Jeśli chcesz przyspieszyć wzrost, daj nawóz do iglaków wczesną wiosną (marzec–kwiecień). Nie pobudzaj roślin azotem późnym latem, bo przyrosty muszą zdrewnieć przed zimą. Żółknięcie i brązowienie igieł bywa objawem niedoboru magnezu – wtedy pomaga siarczan magnezu (ok. 1 łyżeczka na roślinę wysokości ok. 1 m).
Cięcie
Cis znosi cięcie lepiej niż większość iglaków, bo odbija nawet ze starego drewna. Formowany żywopłot tnij 1–2 razy w roku:
- pierwsze cięcie w kwietniu lub na przełomie kwietnia i maja,
- drugie w czerwcu lub lipcu,
- ewentualną korektę najpóźniej na początku sierpnia, żeby nowe przyrosty zdążyły zdrewnieć przed zimą.
Przed cięciem sprawdź, czy w żywopłocie nie ma gniazd ptaków – sezon lęgowy trwa od wiosny do lata. Zarośnięty żywopłot odmłodzisz etapami, według RHS przez trzy kolejne wiosny: najpierw obniż wierzch co najmniej 15 cm poniżej docelowej wysokości, potem skróć jeden bok, a w trzecim roku drugi. Przy cięciu zakładaj rękawice, a ścinki od razu zbierz (zob. Zastosowanie).
Ściółkowanie
Grubą warstwę ściółki (kompost, kora) odnawiaj co roku wiosną lub jesienią, na wilgotną ziemię. Zatrzymuje wodę, chroni korzenie przed przesychaniem i ogranicza chwasty. Nie dosypuj jej pod sam pień.
Zimowanie
‘Hillii’ jest mrozoodporny, ale zimą narażony na suszę fizjologiczną: gdy ziemia jest zamarznięta, a słońce i wiatr ogrzewają igły, roślina traci wodę, której nie może uzupełnić. Igły brązowieją, najczęściej od strony południowej. Dlatego:
- obficie podlej cisy jesienią, przed zamarznięciem gruntu,
- podlewaj je w czasie zimowych odwilży, jeśli ziemia jest sucha,
- młode rośliny na słonecznym, wietrznym stanowisku osłoń w pierwszych zimach od południa (np. matą cieniującą),
- uważaj na wiosenne przymrozki, które mogą uszkodzić młode przyrosty.
Najczęstsze błędy
- Sadzenie w ciężkiej, podmokłej glinie bez drenażu – korzenie gniją, a fytoftoroza zwykle kończy się utratą rośliny.
- Sadzenie zbyt głęboko – szyjka korzeniowa powinna być na tym samym poziomie co w pojemniku.
- Brak podlewania jesienią i w zimowe odwilże – susza fizjologiczna brązowi igły, zwłaszcza od strony południowej.
- Cięcie zbyt późno latem – przyrosty po sierpniowym cięciu nie zdążą zdrewnieć przed zimą.
- Wyrzucanie ścinek na pastwisko, wybieg lub do kompostu dostępnego dla zwierząt – są tak samo trujące jak żywa roślina.
Choroby i szkodniki
| Problem | Objawy | Co robić |
|---|---|---|
| Fytoftoroza (Phytophthora spp.) | Słaby wzrost, bledną i opadają igły, zamierają pędy. Po przecięciu pędu lub szyjki widać brązowe, czerwonawe przebarwienia. | Zapobiegaj: przepuszczalna gleba, zdrowe sadzonki, bez za głębokiego sadzenia. Chorej rośliny nie da się praktycznie wyleczyć – wykop ją razem z bryłą korzeniową i usuń, sąsiednie chroń zgodnie z etykietą zarejestrowanego środka. |
| Gnicie korzeni z nadmiaru wody | Żółknięcie i brązowienie igieł, zamieranie pędów, czasem cała roślina. Kilka dni zalania w sezonie może zabić cisa. | Popraw drenaż lub przesadź na kopiec. Nie podlewaj „na zapas”. |
| Opuchlaki (Otiorhynchus spp.) | Dorosłe chrząszcze wygryzają brzegi igieł. Larwy w ziemi zjadają korzenie i obgryzają korę – roślina żółknie, potem brązowieje. | Na larwy – nicienie entomopatogeniczne podlewane do gleby. Dorosłe chrząszcze zbieraj wieczorem z latarką. |
| Miseczniki i czerwce | Brązowe, wypukłe tarczki lub białe, waciste kokony na pędach i spodzie igieł, lepka spadź i czarny nalot grzybów sadzakowych. | Oprysk olejem parafinowym w okresie spoczynku. Przy silnym porażeniu – zarejestrowany środek, zgodnie z etykietą. |
| Zimowe brązowienie (susza fizjologiczna, słońce, wiatr) | Igły rudzieją późną zimą i wczesną wiosną, najczęściej od strony południowej i na młodych roślinach. | Jesienne i zimowe podlewanie, ściółka, osłona od słońca w pierwszych latach. Cis zwykle odbija z pąków – suche pędy wytnij wiosną. |
| Niedobór magnezu | Żółknięcie i brązowienie igieł mimo dobrej wilgotności gleby. | Siarczan magnezu wiosną, potem regularne nawożenie nawozem do iglaków. |
Zastosowanie w ogrodzie
‘Hillii’ to przede wszystkim roślina na formowane żywopłoty – Związek Szkółkarzy Polskich zalicza go do najlepszych odmian żywopłotowych. Sprawdza się w miejscach, gdzie inne iglaki rzedną: w cieniu domu, pod drzewami, w wąskich przejściach. Nadaje się też na bryły i formy geometryczne (kule, stożki, kostki), soliter w trawniku, do dużych donic na tarasie i do ogrodów miejskich. Ciemna zieleń igieł jest dobrym tłem dla roślin o jasnych kwiatach i liściach oraz dla białej kory brzóz.
Bezpieczeństwo. Cis jest silnie trujący. Według ASPCA zatrucie grozi psom, kotom i koniom, a toksyczne taksyny mogą powodować nagłą niewydolność serca. U ludzi pierwsze objawy pojawiają się po ok. 30–60 minutach: zawroty głowy, nudności, wymioty, bóle brzucha, potem zaburzenia rytmu serca. Nie ma swoistego antidotum. Trujące są igły, pędy, kora i nasiona. Konie i bydło są szczególnie narażone – śmiertelna dawka dla konia to według Uniwersytetu Cornella ok. 100–200 g igieł. Zeschnięte ścinki są tak samo groźne jak żywe pędy.
W praktyce:
- ‘Hillii’ jako odmiana męska nie tworzy czerwonych „owoców”, więc nie kusi dzieci, ale i tak naucz je, żeby nie skubały igieł,
- nie sadź cisa przy padoku, pastwisku ani wybiegu dla zwierząt i nie przy ogrodzeniu, przez które koń może sięgnąć,
- ścinki zbieraj od razu i nie wyrzucaj ich tam, gdzie mają dostęp zwierzęta,
- w razie podejrzenia zatrucia natychmiast dzwoń po pomoc medyczną lub do weterynarza.
Jeśli planujesz żywopłot lub formy z cisa, możemy dobrać odpowiednią wielkość sadzonek do stanowiska i posadzić je razem z przygotowaniem gleby.
Porada projektanta
[DO UZUPEŁNIENIA – porada Igi]
Iga Książek
Najczęstsze pytania
Czy cis ‘Hillii’ ma czerwone owoce?
Według większości źródeł ‘Hillii’ to odmiana męska, więc nie tworzy czerwonych osnówek z nasionami. Wiosną kwitnie drobnymi kwiatami męskimi i obficie pyli. Jeśli na roślinie kupionej jako ‘Hillii’ pojawią się owoce, najpewniej nie jest zgodna z odmianą.
Ile cisów posadzić na metr żywopłotu?
Zwykle 2–3 sztuki na metr bieżący, czyli co ok. 35–50 cm. Mniejsze sadzonki sadź gęściej, większe rzadziej. Na szeroki, szybko zwarty żywopłot można posadzić dwa rzędy w szachownicę.
Jak szybko rośnie cis ‘Hillii’?
Rośnie umiarkowanie – bez cięcia osiąga ok. 1,5 m po 10 latach. To wolniej niż tuja, ale żywopłot z cisa jest gęstszy, lepiej znosi cień i cięcie i dłużej zachowuje kształt.
Kiedy przycinać żywopłot z cisa?
Najczęściej dwa razy w roku: w kwietniu lub na przełomie kwietnia i maja oraz w czerwcu lub lipcu. Ostatnią korektę zrób najpóźniej na początku sierpnia, żeby młode przyrosty zdrewniały przed zimą. Cis dobrze znosi nawet mocne cięcie, bo odbija ze starego drewna.
Dlaczego cis brązowieje?
Najczęstsze przyczyny to zimowe przesuszenie (susza fizjologiczna) i słońce od południa, nadmiar wody w glebie lub susza po posadzeniu, a także niedobór magnezu. Jeśli po przecięciu pędu widać brązowe smugi wewnątrz, a roślina zamiera mimo podlewania, sprawdź, czy to nie fytoftoroza.
Z czym łączyć
Założymy Twój ogród
Opiszcie działkę i zakres prac. Odeślemy widełki kosztów i najbliższy termin wejścia ekipy – bez zobowiązań, w ciągu dwóch dni roboczych.
Źródła
- RHS – How to grow yew (otwiera się w nowej karcie)
- RHS – Taxus × media ‘Hillii’ (m) (otwiera się w nowej karcie)
- e-katalog roślin (Związek Szkółkarzy Polskich) – Cis pośredni ‘Hillii’ (otwiera się w nowej karcie)
- Van den Berk Nurseries – Taxus ×media ‘Hillii’ (otwiera się w nowej karcie)
- Ebben (karta PL) – Taxus x media ‘Hillii’ (otwiera się w nowej karcie)
- Purdue Arboretum Explorer – Taxus × media ‘Hillii’ (otwiera się w nowej karcie)
- Taxus x media – bcarboretum.org (otwiera się w nowej karcie)
- Pépinière (Kanada) – Taxus × media ‘Hillii’ (otwiera się w nowej karcie)
- Promesse de Fleurs – Taxus media ‘Hillii’ (otwiera się w nowej karcie)
- Connecticut Agricultural Experiment Station – Plant Pest Handbook: Yew (Taxus) (otwiera się w nowej karcie)
- Pacific Northwest Plant Disease Handbook – Yew (Taxus spp.) – Root Rot (otwiera się w nowej karcie)
- ASPCA Animal Poison Control – Yew (otwiera się w nowej karcie)
- Cornell University – Plants Poisonous to Livestock: Yew (otwiera się w nowej karcie)
- Pinto A. i in., Taxus baccata intoxication, Rev Bras Ter Intensiva 2021 (PMC) (otwiera się w nowej karcie)
- Murator Dom – Żywopłot z cisa – kiedy i jak sadzić, jak ciąć (otwiera się w nowej karcie)
- Murator Dom – Brązowienie i usychanie młodego cisa (otwiera się w nowej karcie)
- Murator Dom – Zbrązowiałe cisy (otwiera się w nowej karcie)
- kb.pl – Cis pośredni – charakterystyka, uprawa (otwiera się w nowej karcie)
